Tối ưu hóa “trục xương sống” đường sắt, tạo đột phá logistics

Điểm nghẽn kết nối

Trong bức tranh tổng thể của hệ thống giao thông vận tải đa phương thức, đường sắt luôn được định vị là "trục xương sống" nhờ hội tụ những ưu thế vượt trội về khả năng vận chuyển khối lượng lớn, đảm bảo độ an toàn cao và tối ưu hóa chi phí trên các cự ly trung bình và dài, đồng thời góp phần quan trọng trong việc giảm thiểu ô nhiễm môi trường. 

Tuy nhiên, thực trạng tại Việt Nam hiện nay lại cho thấy một sự rời rạc đáng kể trong việc kết nối giữa đường sắt với các loại hình vận tải khác như đường bộ, đường biển và hàng không. Đây chính là một "điểm nghẽn" lớn làm gia tăng mạnh chi phí logistics và giảm năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. 

Chính vì vậy, việc thúc đẩy kết nối hạ tầng đường sắt không chỉ dừng lại ở một nhiệm vụ kỹ thuật đơn thuần mà đã trở thành một chiến lược trọng yếu để tái cơ cấu thị phần vận tải, giảm áp lực đang đè nặng lên đường bộ và tạo ra những động lực tăng trưởng mới cho đất nước.

Đi sâu vào phân tích thực trạng, báo cáo mới được công bố của Cục Đường sắt Việt Nam cho thấy, mạng lưới đường sắt hiện nay đang phải đối mặt với nhiều thách thức mang tính hệ thống rất lớn. 

Đầu tiên và cơ bản nhất là sự khác nhau về khổ đường khi phần lớn mạng lưới đường sắt Việt Nam vẫn sử dụng đường đơn, khổ 1.000mm, trong khi các tiêu chuẩn quốc tế và xu hướng xây dựng mới đều hướng tới khổ tiêu chuẩn 1.435mm, gây ra những trở ngại rất lớn cho việc kết nối liên vận xuyên quốc gia. 

Tiếp đó, hệ thống hạ tầng nhà ga đang ở tình trạng lạc hậu với nhiều ga hàng hóa thiếu thốn trang thiết bị bốc xếp hiện đại, diện tích kho bãi hạn chế và không đủ năng lực để tiếp nhận các đoàn tàu container có chiều dài lớn. 

Sự kết nối yếu kém còn thể hiện ở việc thiếu các tuyến nhánh đường sắt đi trực tiếp vào sâu trong các cảng biển cửa ngõ quan trọng như Lạch Huyện hay Cái Mép - Thị Vải, cũng như các khu công nghiệp trọng điểm và hệ thống cảng cạn. Ngoài ra, tính thiếu đồng bộ giữa đường sắt quốc gia và đường sắt đô thị (metro) tại các thành phố lớn cũng làm giảm hiệu quả trong việc trung chuyển hành khách.

Mở rộng mạng lưới kết nối liên vận 

Để tháo gỡ những nút thắt này, Cục Đường sắt Việt Nam đã vạch ra các nhóm giải pháp chiến lược và đột phá, bắt đầu từ việc quy hoạch và hoàn thiện mạng lưới trọng điểm. Trong đó, nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu là tập trung nguồn lực triển khai dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam để tạo ra bước ngoặt về thời gian di chuyển và năng lực vận tải hành khách. 

Bên cạnh đó, việc đầu tư các tuyến đường sắt kết nối với các cảng biển loại đặc biệt và các cửa khẩu quốc tế để hình thành hành lang kinh tế xuyên biên giới được coi là then chốt nhằm thúc đẩy liên kết kinh tế xuyên biên giới.

Các dự án cụ thể bao gồm việc kết nối cảng cửa ngõ quốc tế Hải Phòng với các khu bến Đình Vũ, Nam Đồ Sơn và Lạch Huyện thông qua tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng; kết nối với cảng Cái Mép - Thị Vải qua tuyến Biên Hòa - Vũng Tàu. 

Đối với kết nối quốc tế, cần tập trung kết nối với đường sắt Trung Quốc thông qua các tuyến Hà Nội - Đồng Đăng, Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng và Hải Phòng - Hạ Long - Móng Cái.

Trong khu vực Đông Nam Á, kết nối với Lào thông qua tuyến Vũng Áng - Mụ Giạ và Mỹ Thủy - Đông Hà - Lao Bảo; kết nối với Campuchia thông qua các tuyến TP. Hồ Chí Minh - Lộc Ninh và TP. Hồ Chí Minh - Mộc Bài (Tây Ninh).

Đặc biệt, giải pháp khôi phục và xây mới các tuyến nhánh để đưa đường sắt vào tận "chân hàng" tại các khu kinh tế, khu công nghiệp tập trung như Lào Cai, Hương Canh, Văn Lâm, Lạng Sơn, Nghi Sơn, Hòa Vang sẽ giúp giảm đáng kể chi phí trung chuyển bằng xe tải.

Hiện đại hóa vận hành

Song hành với việc mở rộng mạng lưới, phát triển hạ tầng logistics tích hợp là một hướng đi quan trọng nhằm hình thành các trung tâm logistics quy mô lớn tại các ga hàng hóa trọng điểm như Yên Viên, Sóng Thần hay Trảng Bom. Tại đây, các dịch vụ hải quan, kho bãi thông minh và đại lý vận tải sẽ được tích hợp đồng bộ để tối ưu hóa quy trình. 

Một giải pháp mang tính bền vững khác là áp dụng mô hình TOD - phát triển đô thị lấy định hướng giao thông công cộng làm cơ sở nhằm khai thác hiệu quả quỹ đất xung quanh các ga đường sắt để xây dựng các trung tâm thương mại và dịch vụ, từ đó gia tăng giá trị kinh tế cho hạ tầng đường sắt. 

Để quản lý vận hành hiệu quả, việc đổi mới công nghệ và chuyển đổi số được đẩy mạnh thông qua hệ thống điều hành thông minh, ứng dụng công nghệ thông tin trong việc lập biểu đồ chạy tàu và quản lý vận tải thực tế theo thời gian thực. Về lâu dài, ngành đường sắt cần hướng tới đồng bộ hóa tiêu chuẩn kỹ thuật, nâng cấp, hiện đại hóa hệ thống thông tin tín hiệu và tiến tới thống nhất khổ đường 1.435mm trên các trục chính để kết nối thông suốt với mạng lưới đường sắt khu vực và quốc tế.

Để hiện thực hóa các mục tiêu này, các cơ chế chính sách và huy động nguồn lực cần tiếp tục được xây dựng rõ nét. Trong đó, cần tiếp tục đẩy mạnh hợp tác công tư (PPP) nhằm thu hút vốn đầu tư tư nhân vào xây dựng kho bãi, phương tiện đầu máy toa xe và dịch vụ logistics tại ga. 

Đồng thời, các chính sách ưu đãi về thuế và phí sử dụng hạ tầng đường sắt cần được áp dụng để khuyến khích doanh nghiệp chuyển dịch từ đường bộ sang đường sắt. 

Điều 5, Luật Đường sắt số 95/2025/QH15 cũng quy định, được miễn, giảm tiền sử dụng đất, tiền thuê đất đối với đất dành cho đường sắt theo quy định của pháp luật về đất đai; được vay vốn tín dụng đầu tư của Nhà nước theo quy định của pháp luật về tín dụng đầu tư của Nhà nước hoặc được cấp bảo lãnh Chính phủ về vốn vay theo quy định của pháp luật về quản lý nợ công khi đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng đường sắt quốc gia, đường sắt địa phương; mua sắm phương tiện giao thông đường sắt, máy móc, thiết bị phục vụ bảo trì kết cấu hạ tầng đường sắt; phát triển công nghiệp đường sắt.

Thêm vào đó, Nhà nước hỗ trợ một phần vốn ngân sách nhà nước và vốn tín dụng ưu đãi cho tổ chức tham gia hoạt động kinh doanh đường sắt tại địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn; trợ giá cho hoạt động vận tải hành khách công cộng bằng đường sắt đô thị;...

Theo kỳ vọng của Cục Đường sắt Việt Nam, khi hạ tầng đường sắt được kết nối đồng bộ theo các giải pháp, nền kinh tế được kỳ vọng sẽ nhận được những giá trị đột phá với dự kiến giảm chi phí logistics từ 10 - 15%, giúp hàng hóa xuất khẩu cạnh tranh tốt hơn. 

Không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, sự chuyển đổi này còn giúp bảo vệ môi trường thông qua việc giảm đáng kể lượng phát thải khí nhà kính so với đường bộ, đồng thời nâng cao an toàn giao thông nhờ giảm tải cho hệ thống quốc lộ. 

Quan trọng hơn, việc rút ngắn khoảng cách kinh tế giữa các địa phương sẽ thúc đẩy liên kết vùng và tạo đà phát triển cho các vùng sâu, vùng xa có đường sắt đi qua. 

Có thể khẳng định, kết nối hạ tầng giao thông đường sắt thực sự là một cuộc "cách mạng" về phương thức vận tải, đưa đường sắt trở thành động lực mạnh mẽ để Việt Nam trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.