Khát vọng hỏa xa - Bài 3: Phát huy tối đa nội lực, tự chủ làm đường sắt tốc độ cao

Phát huy cao nhất nội lực, tinh thần tự chủ

Trong thời gian Dự án ĐSTĐC trục Bắc - Nam được nghiên cứu tiền khả thi, lấy ý kiến đóng góp của các bộ, ngành, địa phương và các nhà khoa học để trình Chính phủ, Quốc hội, vấn đề trong nước tự chủ, làm chủ công nghệ dự án trong quá trình triển khai và khai thác, vận hành luôn được Bộ GTVT đặt ra. Nghị quyết số 172/2024/QH15 của Quốc hội về chủ trương đầu tư Dự án ĐSTĐC trục Bắc - Nam cũng xác định mục tiêu trên và định hướng giải pháp bằng một số chính sách ưu đãi như: Tổ chức, cá nhân chủ trì, tham gia phát triển khoa học, công nghệ và đào tạo phát triển nguồn nhân lực cho dự án được quyết định việc đấu thầu, đặt hàng, miễn thuế thu nhập doanh nghiệp, thu nhập cá nhân... Tổng thầu, nhà thầu phải ưu tiên sử dụng tối đa sản phẩm, dịch vụ trong nước; gói thầu quốc tế phải kèm điều kiện chuyển giao công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực để đơn vị trong nước làm chủ công tác quản lý, khai thác, bảo trì hệ thống, từng bước làm chủ công nghệ.

Đây cũng là vấn đề mà Bộ trưởng Bộ GTVT Trần Hồng Minh đặc biệt quan tâm chỉ đạo, định hướng các cơ quan, đơn vị ngành GTVT chủ động nghiên cứu, đề xuất các giải pháp để cụ thể hóa chủ trương trên. Trong các cuộc làm việc và các hội nghị, Bộ trưởng Trần Hồng Minh đều nhấn mạnh yêu cầu phát huy tinh thần tự lực, tự cường của ngành GTVT đối với Dự án ĐSTĐC trên trục Bắc - Nam. Bộ trưởng thẳng thắn cho rằng, hầu hết dự án, công trình đường sắt trong nước triển khai thời gian qua, đơn vị trong nước chủ yếu thực hiện được phần xây dựng, phần nền bê tông, chưa tham gia được phần lõi công trình, phần công nghệ dự án, chẳng hạn như thông tin tín hiệu, tự động hóa hay công nghệ đối với phương tiện đường sắt cũng mới chủ yếu tham gia ở mức cải tiến phương tiện. Vì vậy, cần xác định công nghệ đường sắt trong nước đang đi lên từ "tay không" để có sự nhìn nhận, đánh giá và giải pháp tổng thể để phát triển đường sắt hiện đại, đặc biệt là công nghệ ĐSTĐC.

Tại Hội nghị triển khai nhiệm vụ năm 2025 của Ban QLDA Đường sắt mới đây, một lần nữa Bộ trưởng Trần Hồng Minh nhấn mạnh: "Dự án ĐSTĐC trục Bắc - Nam rất lớn, công nghệ mới, phức tạp. Các cơ quan, đơn vị được tham gia triển khai thực hiện dự án tuy trách nhiệm nặng nề nhưng là vinh dự, cơ hội đạt được vinh quang. Muốn có được vinh quang thì phải làm tốt công việc, muốn làm được tốt cần phải suy nghĩ để đổi mới tư duy, cách làm, phương pháp làm. Muốn làm tốt, Ban lãnh đạo Ban QLDA Đường sắt và các cơ quan, đơn vị phải trên dưới đồng lòng, đoàn kết, gương mẫu theo tinh thần "nhất hô bá ứng", "tiền hô hậu ủng", "trên dưới một lòng", "dọc ngang thông suốt"".

Tập trung xây dựng quy chuẩn, đầu tư nguồn nhân lực, chuyển giao công nghệ

Bộ trưởng Trần Hồng Minh cho biết, giai đoạn này có nhiều dự án đường sắt trọng điểm chuẩn bị đầu tư (như dự án tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, tuyến Thủ Thiêm - Long Thành, TP. Hồ Chí Minh - Cần Thơ...), nhưng các cơ quan, đơn vị cần đặc biệt chú trọng đến Dự án ĐSTĐC trục Bắc - Nam. Dự án sẽ khởi công vào năm 2027 nên ngay từ bây giờ phải nghiên cứu toàn bộ các nội dung, vấn đề của thời gian phê duyệt dự án, phê duyệt thiết kế, bản vẽ và triển khai thi công. "Đến khi triển khai thi công phải không còn vướng mắc gì nữa, chỉ thi công và nghiệm thu. Tất cả đều phụ thuộc vào chúng ta", Bộ trưởng Trần Hồng Minh nêu phương châm triển khai.

Đề cập vấn đề tự chủ trong nước đối với dự án, Bộ trưởng Trần Hồng Minh cho rằng, để tự lực được ở mức cao nhất phải có sự đầu tư để mua sắm công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực, cơ sở vật chất, tổ chức bộ máy, đội ngũ... cũng như có các giải pháp để các đơn vị trong nước vươn lên làm chủ về khoa học, công nghệ ngay từ khâu tư vấn thiết kế, thi công và triển khai. "Muốn làm chủ công nghệ phải có đầu tư về mặt khoa học công nghệ, cơ sở vật chất, đặc biệt yếu tố con người, nguồn nhân lực phải được đào tạo bài bản. Công nghệ ĐSTĐC hoàn toàn mới nên để làm chủ được đầu tiên cần lựa chọn công nghệ dự án để bắt tay xây dựng quy chuẩn, quy phạm kỹ thuật, quy trình triển khai", Bộ trưởng Trần Hồng Minh định hướng giải pháp.

"Công nghệ, thiết bị máy móc khó như đầu máy thì ta chấp nhận phải mua, còn toa xe, thiết bị mà có thể mua dây chuyền để sản xuất được thì ngay bây giờ chúng ta phải tính đến ngay", Bộ trưởng lưu ý và nêu kinh nghiệm của ngành sản xuất ô tô trong nước xuất phát ban đầu chỉ là lắp ráp, nhưng tới đây sẽ có đơn vị trong nước mua dây chuyền để sản xuất cả động cơ ô tô. "Mình mua dây chuyền để các đơn vị đứng lên làm chủ công nghệ sản xuất, phục vụ bảo trì, bảo dưỡng hệ thống đường sắt sau này", Bộ trưởng nhấn mạnh thêm.

Đối với vấn đề nhân lực, Bộ trưởng yêu cầu Tổng công ty Đường sắt Việt Nam (đơn vị tiếp nhận, bảo quản, bảo dưỡng, khai thác dự án) chủ động tham mưu, lựa chọn đội ngũ nhân sự phục vụ quản lý, khai thác, bảo trì hệ thống đường sắt sau này để có giải pháp, kế hoạch tổ chức đào tạo.

Cùng với vấn đề công nghệ, Bộ trưởng Trần Hồng Minh cũng cho rằng trong nước cần làm chủ từ khảo sát thiết kế, thi công dự án. "Bước đầu tiên là khảo sát thiết kế dự án, ta làm chủ tư vấn thiết kế hay thuê toàn bộ tư vấn nước ngoài? Nếu thuê tư vấn nước ngoài làm, họ lại thuê lại lao động của ta, làm thế chẳng khác ta tự làm là mấy, mà lại rất tốn kém. Phương án thứ hai là giao cho tư vấn của mình và thuê chuyên gia giỏi nước ngoài. Chúng ta phải cân nhắc, tính toán kỹ để phát huy nội lực, tiết kiệm chi phí", Bộ trưởng gợi mở.

Về thi công, cũng theo Bộ trưởng Trần Hồng Minh, các đơn vị trong nước đảm nhận được hoàn toàn từ thiết kế đến thi công phần bê tông từ mặt đường trên cao xuống phía dưới. Tuy nhiên, để thực hiện, Ban QLDA và các cơ quan, đơn vị căn cứ từ cơ chế đặc thù của dự án để tập trung, khẩn trương xây dựng nghị quyết, văn bản cấp có thẩm quyền để triển khai.

"Chúng ta có nhiều đơn vị thi công. Với công nghệ, máy móc và từ nguồn lực trong nước cùng sự quyết tâm cao, dự án ĐSTĐC có thể cán đích trước mốc tiến độ. Việc cần làm ngay giờ đây là phải tập trung xây dựng quy chuẩn, từ đó đưa ra quy định thiết kế, thi công, nghiệm thu, định mức, đơn giá... Nếu thuê 100% nước ngoài thì chúng ta sẽ bị phụ thuộc, thời gian để làm chủ công nghệ sẽ kéo dài", Bộ trưởng Trần Hồng Minh nêu.