Giảm ô nhiễm môi trường đô thị và phương tiện giao thông: Từ nước ngoài nghĩ về Việt Nam

Bầu trời đầy sương mù trắng đặc che khuất những cao điểm trong thành phố. Nhà thờ trên đỉnh đồi, tháp truyền hình, tháp bút chì và nhiều landmark khác trên silhouette của đô thị, tất cả mờ ảo giữa không gian ảm đạm.

Theo thông báo của khí tượng thì hiện tượng xoáy nghịch đã làm bầu không khí tích tụ ngăn cản phát tán các chất ô nhiễm. Khí thải từ các nguồn như khu công nghiệp, khói xe cộ, từ các khu dân cư và những hoạt động nông nghiệp do đó cứ lơ lửng loanh quanh, thậm chí còn tương tác với nhau tạo ra những loại bụi “thứ cấp” nồng độ đậm đặc trong không khí.

Hiện tượng xoáy nghịch làm không khí bị tù túng. Có lẽ cũng giống như những đợt sương mù “nhân tạo” ở Hà Nội khi xoáy nghịch ngột ngạt cộng thêm tắc đường và đốt rơm rạ vào mùa hè. Hình như ở Việt Nam chỉ có dự báo thời tiết chủ yếu cho người dân biết cách ăn mặc và bà con nông dân vào vụ gặt chứ ít quan tâm đến khí hậu đô thị, ngoài những nhà nghiên cứu môi trường. Ở nước ngoài, ngồi trên tàu xe luôn có mục Info về tình hình chất lượng không khí hiện tại của thành phố đó. Chưa kể các dữ liệu từ các trạm quan trắc cũng được cập nhật liên tục trên mạng hàng giờ.

Đô thị có thể là chiếc áo khoác che chắn cho con người khỏi tác động của thiên nhiên, nhưng nó đồng thời cũng là một ngôi nhà kính giam cầm sinh vật, vật chất và bầu không khí trong một ma trận của độ ẩm, bức xạ, nhiệt độ, ánh sáng, gió… Vi khí hậu trong đô thị ảnh hưởng trực tiếp đến con người và thay đổi liên tục tùy theo thời tiết, bề mặt và hoạt động đô thị. Chẳng có mô hình nào quá chi tiết để có thể quan tâm hết tất cả các yếu tố của vi khí hậu đô thị trước khi quy hoạch xây dựng công trình. Chỉ có Tiêu chuẩn khống chế là phần nào thể hiện mức độ quan tâm của nhà thiết kế và quản lý đối với vi khí hậu đô thị.

Paris và Lyon, trong 3 ngày liên tục, chỉ số môi trường đã ở mức báo động 8/10, nguyên nhân là chỉ số PM10, nồng độ những hạt bụi lơ lửng đường kính dưới 10 Microgram/m3 đã lên đến 110. Mức báo động của các bạn Pháp là 80. Mức an toàn của WHO là 20. Chỉ số trung bình năm của Lyon là 35. Vì vậy, khi có ngày đạt mức trên 80 là chính quyền địa phương nghĩ ra nhiều biện pháp cắt giảm khí thải như: giảm tốc độ lưu thông, cấm xe lẻ chẵn theo ngày, rồi còn hạn chế đốt rác tại các trung tâm xử lý chất thải, thậm chí hạn chế luôn việc đốt lò sưởi bằng củi trừ khi thời tiết quá giá rét.

Nếu so với Việt Nam thì Tiêu chuẩn của chúng ta rộng rãi hơn nhiều: 80 là con số trung bình của Hà Nội, 150 mới là giới hạn tiêu chuẩn cho phép của Việt Nam (gấp 7.5 lần mức của WHO), thế nên ai đi đường không đeo khẩu trang chỉ có thiệt. Tường ngoài nhà hay hiên cũng nên kết hợp với kiến trúc xanh của anh Võ Trọng Nghĩa để hút bớt nồng độ CO2 và acmoniac trong không khí. Theo thống kê thì giảm nồng độ PM10 xuống dưới 20 sẽ làm giảm 15% tỷ lệ tử vong sớm.

Cũng vì thế mà Philippe Martin, Bộ trưởng Sinh thái, phát triển bền vững và năng lượng Pháp tuyên chiến với vấn nạn này: “Chúng ta phải giảm tai họa ô nhiễm không khí. Đó là một vấn đề môi trường nhưng cũng là thách thức của y tế cộng đồng, với hàng chục ngàn người tử vong mỗi năm, đó cũng là tổn thất kinh tế của quốc gia ước tính 20 – 30 tỷ euro một năm” (do dịch vụ chăm sóc sức khỏe và thất thu hoạt động du lịch giải trí)

5 Định hướng ưu tiên với 38 điểm được đưa ra phần lớn là nhắm tới các phương tiện giao thông như chìa khóa để giải quyết. Có một số giải pháp khá thú vị:
Mục tiêu số 1 là thúc đẩy Covoiturage, tìm bạn đồng hành trong những chuyến đi. Trước kia tôi chỉ nghĩ covoiturage có lợi cho cá nhân, Khi ai đó muốn đi đến một thành phố khác nhưng tiền tàu xe mắc quá, có thể giao hẹn đi chung xe tư với những người cần đi hôm đó để chia sẻ tiền xăng dầu. Có rất nhiều trang web môi giới cho họ, cách này sinh viên rất ưa chuộng vì tiết kiệm chi phí đáng kể. Mọi người đều lợi, chủ xe giảm được phí xăng dầu, người đi cùng thì đi được với giá rẻ hơn. Và cũng lợi cho môi trường, vì trong mắt các nhà quản lý, một xe tham gia giao thông trên đường nên có tối đa số người cho phép ngồi trong đó. Nhiều thành phố đã bỏ chi phí vận hành những website môi giới covoiture phi lợi nhuận, miễn sao uy tín và hoạt động hiệu quả.

Mục tiêu số 2 là sử dụng xe đạp nội thị, mô hình xe đạp công cộng như Lyon là mô hình kiểu mẫu mà rất nhiều đô thị mơ ước. Thành phố trung tâm có cự ly đi lại thích hợp, người dân, sinh viên, khách du lịch… rất nhiều người thích thú với những chiếc Vélo’V vừa đẹp vừa thuận tiện, mang lại sức khỏe cho con người lại thân thiện với môi trường.
Không biết phải gọi là gì, có lẽ là xe đạp bán tải, thường được một số ông bà giao phát báo quảng cáo sử dụng. Có lẽ đơn vị giao phát có được sự hỗ trợ từ chính quyền thành phố. Vấn đề giao nhận vận chuyển hàng hóa trong đô thị được các nhà quản lý môi trường đặc biệt quan tâm, nhiều dự án nghiên cứu công nghệ mới để đưa những chiếc “xe sạch” vào giao hàng. Theo dự tính sẽ giảm đến 25% lượng khí nhà kính trong đô thị. Người ta nhận thấy rằng, chính những kilomet cuối của hành trình chuyển hàng hóa luôn có chi phí đắt nhất vì xe vận chuyển có thể không ở trạng thái chứa đầy hàng hóa và phải dùng nhiều xe có thể tích nhỏ hơn. Điều này vừa tốn kém lại tăng lượng khí thải vào môi trường đô thị. Vì vậy, xây dựng một không gian giao nhận đô thị bằng phương tiện vận tải sạch và tối ưu cho những kilomet cuối là điều mà các nhà quản lý hướng tới.

Một số giải pháp thường gặp khác như: Ô tô điện thân thiện môi trường, xe buýt trên làn đường riêng và phân loại khí thải của các loại phương tiện, quản lý bằng hệ thống thông minh.

Đó là những giải pháp có tính mới mẻ liên quan đến phương tiện giao thông trong đô thị mà Pháp đang cố gắng thực hiện với mục đích chính là giảm thiểu ô nhiễm môi trường đô thị. Các thành phố mặc dù chỉ chiếm tỷ lệ diện tích rất nhỏ trên bề mặt hành tinh, nhưng lại là những nguồn phát ô nhiễm lớn, ảnh hưởng tới khí hậu ở quy mô rộng. Hơn nữa, môi trường vi khí hậu tại đô thị tác động trực tiếp đến sức khỏe con người và ổn định xã hội. Việc phân tích và nắm rõ vi khí hậu đô thị thực sự rất quan trọng trong thiết kế đô thị và ứng dụng các giải pháp kỹ thuật, công nghệ để xây dựng những đô thị phát triển bền vững. Đó là chính sách duy nhất ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu toàn cầu hiện nay trong khi chờ những đột phá mới về khoa học trái đất hay tái định cư được con người lên một hành tinh khác.