Đường sắt chặng ngắn: Từ chuyến đi đến trải nghiệm

Khi chuyến tàu trở thành một phần của hành trình di sản

Với đường sắt Việt Nam, có những cung đường đã là một điểm đến. Đó là những tuyến đi qua không gian giàu giá trị cảnh quan, lịch sử và văn hóa, khiến hành khách có cơ hội cảm nhận một cách chậm hơn sự chuyển tiếp của vùng đất qua từng khung cửa.

Huế - Đà Nẵng là một ví dụ rõ nét. Từ không gian đô thị di sản trầm mặc của cố đô Huế, đoàn tàu đi qua những ngôi làng với nếp nhà yên bình, bám theo dãy núi rồi uốn lượn sát vùng biển đẹp nhất của vịnh Lăng Cô, từ từ vượt qua đèo Hải Vân trước khi tiến đến thành phố Đà Nẵng hiện đại bên bờ sông Hàn. Trên một hành trình không quá dài, cảnh quan liên tục thay đổi đã tạo nên một trải nghiệm ấn tượng so với việc di chuyển bằng đường bộ.

Nhưng để một chuyến tàu thực sự trở thành sản phẩm du lịch, cảnh quan bên ngoài toa tàu là chưa đủ. Giá trị ấy đòi hỏi sự đầu tư vào chính phương tiện, dịch vụ và cách tổ chức hành trình.

Đây là hướng đi mà Công ty CP Vận tải Đường sắt đang từng bước triển khai. Chia sẻ về vấn đề này, ông Lê Văn Chiến - Phó Tổng giám đốc Công ty CP Vận tải Đường sắt cho biết, hiện nay, doanh nghiệp tiếp tục làm mới sản phẩm “Hành trình Di sản”, đồng thời chuẩn bị hàng trăm toa khách phục vụ các giai đoạn cao điểm.

Kế hoạch năm 2026 của Công ty đặt mục tiêu cải tạo 200 toa khách, nâng cấp 32 toa, tập trung vào chất lượng nội thất, vệ sinh, điều hòa, thiết bị và các yêu cầu kỹ thuật, qua đó nâng chất lượng phục vụ hành khách.

Điều đáng chú ý là đầu tư không chỉ nằm ở phần “cứng” của đoàn tàu. Doanh nghiệp định hướng phát triển các đoàn tàu du lịch, tàu chất lượng cao, tàu theo chủ đề; xây dựng các sản phẩm đường sắt chặng ngắn và kết hợp tàu với tour du lịch. Cùng với đó là hợp tác với doanh nghiệp lữ hành, địa phương và các phương thức vận tải khác để hình thành chuỗi dịch vụ gắn với hành trình.

“Vận tải đường sắt không chỉ đang đầu tư cho tàu di sản để làm mới phương tiện, mà đó còn là quá trình chuyển một sản phẩm vận tải thành một sản phẩm trải nghiệm”, ông Chiến nhấn mạnh.

Trải nghiệm hành trình Huế - Đà Nẵng, hành khách có thể cảm nhận được rõ mối liên hệ giữa đoàn tàu với cảnh quan đèo Hải Vân. Với Huế - Quảng Bình, giá trị hành trình lại nằm ở khả năng kết nối những không gian văn hóa, lịch sử và du lịch của miền Trung. Trong khi đó, Hà Nội - Hải Phòng đưa hành khách từ trung tâm đô thị lớn của Hà Nội tới không gian đô thị cảng và vùng duyên hải…

Mỗi tuyến có một câu chuyện riêng, nhưng điểm chung nằm ở việc chuyến tàu không còn được nhìn đơn thuần như một phương tiện đưa khách từ ga này đến ga khác. Hành trình bắt đầu có giá trị độc lập.

Cách tiếp cận này cũng phù hợp với định hướng của doanh nghiệp khi phát triển các dịch vụ trên tàu như ẩm thực, đặc sản vùng miền, bán hàng qua mã QR; nghiên cứu tàu theo chủ đề, tàu chặng ngắn và mô hình kết hợp tàu - tour.

Công nghệ cũng được đưa vào bán vé chặng ngắn, phân bổ chỗ tự động và các hoạt động phục vụ hành khách. Khi đó, hành khách không chỉ mua một tấm vé tàu, mà họ đang mua một hành trình trải nghiệm.

"Những chuyến tàu gần đây đã thay đổi hoàn toàn suy nghĩ của chúng tôi về đường sắt. Ngồi trên toa tàu ngắm cảnh qua ô cửa, thưởng thức đặc sản địa phương hay check-in trong không gian thiết kế đậm chất văn hóa, tôi cảm nhận rõ mình đang tận hưởng một kỳ nghỉ ngay trên đường đi. Đường sắt đã không còn đơn thuần bán một chỗ ngồi để vận chuyển, mà đang thực sự trao cho hành khách một trải nghiệm trọn vẹn”, chị Minh Trang (Hà Nội chia sẻ khi trải nghiệm chuyến tàu di sản Huế - Đà Nẵng.

Chặng ngắn tìm lại dư địa tăng trưởng

Nếu ở những tuyến du lịch, cảnh quan và dịch vụ có thể tạo thêm sức hút cho hành trình, thì với đường sắt chặng ngắn, giá trị cốt lõi trước hết vẫn nằm ở khả năng đáp ứng nhu cầu đi lại thực tế.

Đây cũng là hướng Công ty CP Vận tải Đường sắt đang từng bước điều chỉnh cách khai thác. Theo ông Lê Văn Chiến, doanh nghiệp chủ động dịch chuyển tư duy, lấy các tuyến chặng ngắn làm một trong những hướng nâng cao trải nghiệm khách hàng, đồng thời khai thác tốt hơn nhu cầu đi lại thường xuyên giữa các địa phương.

Thực tế khai thác cho thấy nhu cầu này khá đa dạng. Tuyến Hà Nội - Phủ Lý hiện phục vụ ổn định 500 - 600 khách/ngày, chủ yếu là y bác sĩ Bệnh viện Bạch Mai 2; tuyến Hải Dương - Hải Phòng đáp ứng nhu cầu đi lại hằng ngày của công chức. Trong khi đó, Huế - Đà Nẵng ghi nhận mức tăng trưởng doanh thu trên 70%, thường xuyên kín chỗ vào mùa cao điểm. Chặng Thọ Lộc - Huế cũng đang được đẩy mạnh kích cầu du lịch.

Những kết quả trên cho thấy đường sắt chặng ngắn không chỉ có thị trường du lịch, mà vẫn là phương thức vận tải phục vụ nhu cầu đi làm, đi học, công tác, thăm thân và kết nối giữa các địa phương. Chính nhóm hành khách thường xuyên này tạo nên nền tảng để các sản phẩm du lịch, trải nghiệm được phát triển trên cùng một tuyến.

Từ nền tảng nhu cầu thực tế đó, doanh nghiệp tiếp tục mở rộng sản phẩm theo từng nhóm hành khách và đặc trưng của tuyến. Từ ngày 12/10 tới đây, Công ty sẽ tổ chức lễ ra mắt Đoàn tàu chất lượng cao SNT1/2 tuyến Sài Gòn - Nha Trang, đồng thời nghiên cứu đưa thêm tàu mới vào chặng Sài Gòn - Phan Thiết. Tuyến Hà Nội - Lào Cai và dự kiến mở thêm đôi tàu SP1/2 vào giữa tháng 10/2026.

Bên cạnh đó, ngành Đường sắt đang phối hợp với địa phương phát triển tàu du lịch Hà Nội - Thái Nguyên gắn với Festival Trà, đồng thời khảo sát chạy tàu chất lượng cao hoặc tàu 2 tầng trên tuyến Hà Nội - Ninh Bình. Theo ông Lê Văn Chiến, mục tiêu là biến mỗi chuyến tàu thành một sản phẩm du lịch tiện ích, văn minh.

Điểm đáng chú ý là việc phát triển sản phẩm không được tách khỏi yêu cầu nâng cao hiệu quả vận tải. Doanh nghiệp đang đặt mục tiêu tiếp tục nghiên cứu các loại hình tàu thuê chuyến, tàu du lịch, tàu chất lượng cao, tàu theo chủ đề, sản phẩm chặng ngắn và mô hình kết hợp tàu - tour. Cùng với đó là tăng cường hợp tác với doanh nghiệp du lịch, địa phương và các phương thức vận tải khác.

Khi đó, giá trị của một tuyến đường sắt không còn chỉ được tính bằng số chuyến tàu hay số lượng hành khách. Khả năng kết nối với điểm đến, dịch vụ du lịch, phương tiện trung chuyển và các hoạt động thương mại cũng trở thành một phần của hiệu quả khai thác.

Mở rộng không gian kết nối

Vận tải đường sắt đang xây dựng một hành trình có thể vừa đáp ứng nhu cầu đi lại thường nhật, vừa mở ra sản phẩm du lịch vào những thời điểm phù hợp; cùng một hạ tầng nhưng tổ chức linh hoạt theo từng nhóm nhu cầu, giá trị khai thác mở rộng mà không nhất thiết phải phụ thuộc hoàn toàn vào việc hình thành tuyến mới.

Song song với làm mới phương tiện và sản phẩm, công nghệ đang trở thành một phần của quá trình thay đổi cách vận hành của vận tải đường sắt. Đến nay, Công ty CP Vận tải Đường sắt đã triển khai vé điện tử, thanh toán QR, đổi trả vé trực tuyến, bán vé chặng ngắn, phân bổ chỗ tự động, đếm hành khách và thử nghiệm các dịch vụ bán hàng trên tàu.

Những giải pháp này không chỉ nhằm tạo thuận tiện cho hành khách mà còn giúp doanh nghiệp tổ chức hoạt động vận tải linh hoạt hơn. Khi việc mua vé, thanh toán, phân bổ chỗ và cung cấp dịch vụ được số hóa, khoảng cách giữa một phương thức vận tải truyền thống với nhu cầu ngày càng linh hoạt của hành khách cũng được thu hẹp.

Từ đó có thể thấy, một tuyến đường sắt muốn tạo ra giá trị lớn hơn cần được đặt trong mối liên kết với đô thị, khu dân cư, điểm du lịch và các phương thức vận tải khác.

Nhà ga vì thế không chỉ là nơi hành khách bắt đầu hoặc kết thúc chuyến đi. Nếu được kết nối tốt với xe buýt, taxi, dịch vụ du lịch, thương mại và các không gian văn hóa địa phương, nhà ga có thể trở thành một mắt xích trung chuyển của cả hành trình.

Khi đó, hành trình đường sắt không kết thúc ở thời điểm tàu dừng bánh. Giá trị của chuyến đi có thể tiếp tục được nối dài qua hệ thống giao thông, dịch vụ và điểm đến phía sau nhà ga.

Điều này cũng đặt ra yêu cầu đầu tư cho đường sắt chặng ngắn theo một cách rộng hơn việc cải tạo toa xe hay tăng số chuyến. Chất lượng phương tiện, lịch chạy, công nghệ bán vé, dịch vụ trên tàu, kết nối điểm đến và khả năng liên thông với các phương thức vận tải khác cần được tổ chức như những mắt xích của cùng một chuỗi.

Đường sắt chặng ngắn vẫn có thị trường khi đáp ứng đúng nhu cầu và được tổ chức phù hợp với từng hành lang. Vấn đề là làm thế nào để những nhu cầu riêng lẻ ấy được kết nối thành một dòng vận tải ổn định, đồng thời tạo thêm dư địa cho các sản phẩm dịch vụ mới.

Từ những chuyến tàu di sản đến các tuyến phục vụ đi lại thường nhật, quá trình thay đổi trải nghiệm đang mở ra một hướng khai thác mới cho đường sắt chặng ngắn; không chỉ đưa hành khách đến nơi cần đến, mà tạo ra một hành trình có giá trị từ lúc bắt đầu cho đến khi kết nối với điểm đến cuối cùng.

Đó cũng là nền tảng để đường sắt chặng ngắn phát huy tốt hơn giá trị của hạ tầng hiện hữu, tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái giao thông, du lịch và phát triển đô thị, đồng thời từng bước khẳng định vai trò của đường sắt như một phương thức vận tải có khả năng kết nối và tạo ra những giá trị mới từ chính mỗi hành trình.