Tai nạn khi học viên tập lái: Ai chịu trách nhiệm khi giáo viên tử vong?

Không phải cứ học viên cầm lái gây tai nạn là đương nhiên có lỗi

Phóng viên: Thưa luật sư, trong trường hợp học viên đang thực hành lái xe, gây tai nạn làm giáo viên dạy lái tử vong và gây thiệt hại cho phương tiện, tài sản của người khác, pháp luật hiện hành xác định trách nhiệm của học viên và giáo viên dạy lái như thế nào? Việc xe đang trong quá trình đào tạo, giáo viên có mặt trên xe và có trách nhiệm hướng dẫn, giám sát học viên có làm thay đổi căn cứ xác định lỗi, trách nhiệm hình sự hoặc dân sự của các bên hay không?

Luật sư Nguyễn Thị Hải Nhi: Theo tôi, cần phân biệt rõ hai vấn đề, là người trực tiếp điều khiển phương tiện tại thời điểm xảy ra tai nạn và người có trách nhiệm hướng dẫn, giám sát trong quá trình đào tạo có trách nhiệm như thế nào theo quy định của pháp luật khi có sự cố tai nạn xảy ra.

Theo khoản 5 Điều 56 Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ năm 2024 quy định “Người tập lái xe ô tô, người dự sát hạch lái xe ô tô khi tham gia giao thông đường bộ phải thực hành trên xe tập lái, xe sát hạch trên tuyến đường tập lái, tuyến đường sát hạch, có giáo viên dạy lái hoặc sát hạch viên bảo trợ tay lái”. Quy định này cho thấy việc học viên trực tiếp điều khiển xe trong quá trình đào tạo là hoạt động được pháp luật cho phép, nhưng phải được thực hiện trong khuôn khổ và điều kiện đào tạo nhất định.

Theo quy định tại Điều 56 Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024 quy định điều kiện của người điều khiển phương tiện tham gia giao thông đường bộ thì người lái xe tham gia giao thông đường bộ phải đủ tuổi, đủ sức khỏe theo quy định của pháp luật, có giấy phép lái xe đang còn điểm, còn hiệu lực.

Liên quan đến trách nhiệm hình sự sẽ được xem xét đối với người có hành vi vi phạm quy định về an toàn giao thông đường bộ dẫn đến hậu quả chết người. Việc xác định người chịu trách nhiệm hình sự phải dựa trên kết quả điều tra, giám định và xác định lỗi (cố ý hoặc vô ý) của từng cá nhân:

Học viên là người trực tiếp điều khiển xe. Nếu kết quả điều tra xác định học viên đã vi phạm các quy định về an toàn giao thông đường bộ (như không làm chủ tốc độ, không tuân thủ chỉ dẫn…) gây ra chết người có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ (Điều 260 Bộ luật Hình sự 2015) hoặc Tội vô ý làm chết người (Điều 128 Bộ luật Hình sự 2015).

Nếu giáo viên hướng dẫn có hành vi thiếu trách nhiệm hoặc vi phạm các quy định về đào tạo, giám sát dẫn đến tai nạn, họ có thể bị xem xét truy cứu trách nhiệm hình sự, ví dụ như Tội vô ý làm chết người (Điều 128) hoặc các tội khác tùy theo tính chất và mức độ vi phạm; đặc biệt, nếu giáo viên giao cho học viên điều khiển xe trong điều kiện không an toàn hoặc vi phạm quy định nghiêm trọng.

Về dân sự, bên có lỗi phải có trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho gia đình nạn nhân theo quy định tại điều 591 Luật Dân sự 2015. Do người gây ra tai nạn là học viên của trung tâm sát hạch lái xe, nên căn cứ theo quy định tại điều 600 Luật Dân sự 2015, trung tâm sát hạch lái xe phải có trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho bị hại.

Vì vậy, việc học viên chưa được cấp giấy phép lái xe không đồng nghĩa với việc cứ xảy ra tai nạn là đương nhiên xác định học viên có lỗi. Cơ quan chức năng phải xác định cụ thể học viên đã thực hiện hành vi gì, hành vi đó có vi phạm quy tắc an toàn giao thông hay không, có lỗi hay không và đặc biệt là hành vi đó có phải nguyên nhân dẫn đến hậu quả hay không. Ví dụ, học viên cố tình làm sai lời hướng dẫn của giáo viên, cố tình điều khiển quá tốc độ, cố tình lạng lách, đánh võng khiến xe không được vận hành đúng, cố tình làm sai các quy tắc của giáo viên hướng dẫn… thì có thể xác định lỗi của học viên.

Ở chiều ngược lại, việc giáo viên có mặt trên xe cũng không có nghĩa giáo viên mặc nhiên phải chịu trách nhiệm thay cho học viên. Giáo viên có nghĩa vụ hướng dẫn và bảo trợ tay lái trong quá trình thực hành. Xe tập lái cũng phải đáp ứng các điều kiện pháp luật, trong đó có yêu cầu về hệ thống phanh phụ tại vị trí của giáo viên. Tuy nhiên, lái xe phải là sự vận hành tổng hòa nhiều thao tác, không thể dựa trên việc xử lý bằng phanh phụ bên cạnh để xác định rằng giáo viên hướng dẫn có thể kiểm soát mọi vấn đề. Các quy định hiện hành về đào tạo lái xe tiếp tục đặt ra trách nhiệm bảo đảm an toàn trong quá trình thực hành đối với giáo viên và cơ sở đào tạo.

Do đó, nếu học viên có lỗi trực tiếp gây tai nạn thì học viên có thể phải chịu trách nhiệm tương ứng. Nhưng nếu giáo viên có lỗi, chẳng hạn không thực hiện đúng trách nhiệm bảo trợ tay lái, không kịp thời xử lý trong tình huống có thể kiểm soát hoặc có hành vi vi phạm quy định về đào tạo, thì trách nhiệm của giáo viên cũng phải được xem xét độc lập.

Nói cách khác, việc giáo viên có mặt trên xe không làm mất đi trách nhiệm của học viên, nhưng cũng không loại trừ trách nhiệm của giáo viên hoặc cơ sở đào tạo nếu có hành vi vi phạm và có quan hệ nhân quả với hậu quả xảy ra.

Phóng viên: Đối với giáo viên dạy lái xe tử vong trong chính vụ tai nạn do học viên điều khiển, việc xác định nguyên nhân và lỗi của học viên sẽ được thực hiện theo những căn cứ nào? Trong trường hợp xác định học viên có lỗi dẫn đến cái chết của giáo viên, người học lái có thể phải đối diện với trách nhiệm hình sự về tội danh nào; đồng thời trách nhiệm bồi thường thiệt hại đối với gia đình nạn nhân được xác định ra sao?

Luật sư Nguyễn Thị Hải Nhi: Không thể chỉ dựa vào hậu quả giáo viên tử vong để kết luận học viên phạm tội. Cơ quan điều tra sẽ làm rõ toàn bộ diễn biến tai nạn: tốc độ, hướng di chuyển, thao tác điều khiển, tình trạng kỹ thuật của xe, việc xử lý của giáo viên, dấu vết tại hiện trường, camera, dữ liệu phương tiện và các chứng cứ khác.

Nếu chứng minh được học viên đã vi phạm quy định về an toàn giao thông đường bộ và chính hành vi vi phạm đó gây ra hậu quả chết người thì có thể đặt ra trách nhiệm hình sự về Tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ theo Điều 260 Bộ luật Hình sự.

Pháp luật cho phép người tập lái thực hành trong điều kiện luật định và có giáo viên bảo trợ tay lái. Vì vậy, không nên coi việc học viên chưa được cấp giấy phép lái xe là đồng nghĩa với việc tự ý điều khiển phương tiện trái pháp luật. Cần xem xét toàn bộ bối cảnh đào tạo và hành vi cụ thể tại thời điểm xảy ra tai nạn.

Về dân sự, nếu có căn cứ xác định học viên phải chịu trách nhiệm bồi thường do hành vi của mình gây ra, các khoản thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm có thể bao gồm chi phí hợp lý cho việc cứu chữa trước khi chết, chi phí mai táng, tiền cấp dưỡng cho người mà người chết có nghĩa vụ cấp dưỡng và khoản bù đắp tổn thất về tinh thần theo quy định theo Điều 591 của Bộ luật Dân sự.

Đồng thời, nếu giáo viên cũng có lỗi góp phần gây ra thiệt hại thì yếu tố này phải được xem xét khi xác định mức bồi thường. Đây là điểm rất quan trọng bởi trách nhiệm bồi thường không chỉ dựa vào việc ai là người cầm lái mà phải dựa vào hành vi, lỗi và quan hệ nhân quả đối với thiệt hại thực tế.

Giáo viên tử vong, phải làm rõ toàn bộ diễn biến tai nạn

Phóng viên: Trách nhiệm pháp lý của cơ sở đào tạo lái xe được đặt ra ở mức nào nếu tai nạn xảy ra trong quá trình học viên thực hành? Cụ thể, nếu cơ quan chức năng phát hiện vi phạm về điều kiện đào tạo, việc bố trí giáo viên, quản lý xe tập lái, giám sát học viên, lộ trình hoặc quy trình đào tạo thì cơ sở đào tạo, giáo viên và những cá nhân liên quan có thể phải chịu những trách nhiệm gì?

Luật sư Nguyễn Thị Hải Nhi: Đây là vấn đề cần được điều tra tương đối kỹ, bởi trách nhiệm của cơ sở đào tạo không chỉ được xem xét từ chính thời điểm xảy ra va chạm mà còn từ toàn bộ quá trình tổ chức đào tạo. Hiện nay, Nghị định 94/2026/NĐ-CP quy định về hoạt động đào tạo và sát hạch lái xe, có hiệu lực từ ngày 01/07/2026 quy đinh cụ thể các điều kiện và trách nhiệm.

Vì vậy, trong một vụ tai nạn xảy ra khi học viên thực hành, cần kiểm tra ít nhất các vấn đề như: Học viên có đủ điều kiện đào tạo hay không; giáo viên có đủ tiêu chuẩn hay không; xe tập lái có đủ điều kiện hay không; hệ thống phanh phụ có bảo đảm hoạt động hay không; việc bố trí giáo viên có đúng quy định không; việc đào tạo có đúng chương trình, địa điểm, tuyến đường và thời gian hay không; cơ sở đào tạo có thực hiện đầy đủ việc quản lý, giám sát quá trình đào tạo hay không.

Nếu phát hiện cơ sở đào tạo vi phạm các quy định này thì tùy tính chất, mức độ và hậu quả, cơ sở hoặc cá nhân liên quan có thể phải chịu trách nhiệm hành chính, trách nhiệm dân sự, và trong trường hợp hành vi của cá nhân có đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm thì có thể đặt ra trách nhiệm hình sự.

Về dân sự, bên có lỗi phải có trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho gia đình nạn nhân theo quy định tại điều 591 Bộ luật dân sự 2015. Theo quy định tại Điều 600 Bộ luật dân sự năm 2015 quy định cá nhân, pháp nhân phải bồi thường thiệt hại do người làm công, người học nghề gây ra trong khi thực hiện công việc được giao và có quyền yêu cầu người làm công, người học nghề có lỗi trong việc gây thiệt hại phải hoàn trả một khoản tiền theo quy định của pháp luật. Trường hợp cá nhân đang học nghề cụ thể là học lái xe tại trung tâm, trong trường hợp học viên lái xe gây tai nạn, trung tâm đào tạo lái xe nơi học viên đăng ký học thực tế sẽ phải chịu trách nhiệm bồi thường cho người bị hại theo các quy định về bồi thường dân sự ngoài hợp đồng của pháp luật. Sau đó, trung tâm cũng có quyền đòi hỏi người học lái xe hoàn trả một phần hoặc toàn bộ chi phí nếu xác định rằng họ có lỗi gây ra tai nạn giao thông.

Phóng viên: Trong vụ tai nạn có nhiều phương tiện liên quan, như tình huống xe tập lái va chạm với phương tiện đi cùng chiều rồi lao sang làn đối diện và đâm xe tải, việc phân định lỗi và trách nhiệm bồi thường thiệt hại được thực hiện như thế nào? Nếu lỗi thuộc về học viên, lỗi của phương tiện khác, lỗi của giáo viên/cơ sở đào tạo hoặc lỗi hỗn hợp thì trách nhiệm bồi thường về người, phương tiện và tài sản sẽ được xác định theo nguyên tắc nào?

Luật sư Nguyễn Thị Hải Nhi: Trong trường hợp xe tập lái va chạm với một phương tiện đi cùng chiều, sau đó mất kiểm soát và lao sang làn đối diện va chạm với xe tải, việc xác định trách nhiệm phải được thực hiện theo nguyên tắc phân tích từng hành vi, từng lỗi và từng hậu quả.

Cơ quan chức năng sẽ xác định phương tiện đi cùng chiều có vi phạm quy tắc giao thông hay không; học viên có lỗi trong việc điều khiển xe hay không; giáo viên có thực hiện đầy đủ trách nhiệm bảo trợ tay lái hay không; xe tập lái có bảo đảm điều kiện kỹ thuật hay không; xe tải có thực hiện đúng quy tắc giao thông và biện pháp xử lý khi phát sinh tình huống nguy hiểm hay không.

Nếu chỉ một bên có lỗi và lỗi đó là nguyên nhân dẫn đến thiệt hại thì trách nhiệm chủ yếu thuộc về bên đó. Nếu nhiều bên cùng có lỗi thì phải xác định mức độ lỗi và quan hệ nhân quả của từng hành vi đối với từng loại thiệt hại.

Tóm lại, trong một vụ tai nạn có nhiều phương tiện, nguyên tắc quan trọng nhất là phải trả lời được các câu hỏi: Ai có hành vi gây ra tai nạn? Hành vi đó có lỗi hay không? Và hành vi đó gây ra phần hậu quả nào? Mức độ lỗi của các bên là bao nhiêu? Bối cảnh, cơ sở và quá trình dẫn đến vụ tai nạn? Trên cơ sở đó mới có thể phân định chính xác trách nhiệm hình sự và trách nhiệm bồi thường của từng chủ thể. Trong đó, việc xác định mức độ lỗi, phân chia trách nhiệm, thành phần, tỷ lệ lỗi của mỗi bên đều phải dựa trên sự điều tra và giám định quá trình gây ra hậu quả, mức độ thiệt hại, các cơ chế tạo ra hậu quả toàn diện của vụ việc và đối chiếu với từng tình huống cụ thể trên thực tế mới có thể đưa ra những kết luận cụ thể.

Phóng viên: Cảm ơn Luật sư!