Chủ tịch Đèo Cả: Không thể dùng một công thức chung cho mọi dự án PPP

Sáng 29/9, tại Hà Nội, Bộ Xây dựng tổ chức Hội nghị Xúc tiến đầu tư phát triển đường bộ cao tốc giai đoạn 2026 - 2030 do Bộ trưởng Trần Hồng Minh chủ trì. Hội nghị tập trung trao đổi định hướng phát triển, mở rộng mạng lưới cao tốc và các giải pháp huy động nguồn lực xã hội theo phương thức đối tác công tư (PPP).

Theo Bộ trưởng Trần Hồng Minh, trong 5 năm tới, nhu cầu vốn đầu tư cao tốc khoảng 1,269 triệu tỷ đồng, trong đó ngân sách Nhà nước dự kiến cân đối 423 nghìn tỷ đồng, còn khoảng 846 nghìn tỷ đồng cần huy động từ các nguồn ngoài ngân sách.

Bộ Xây dựng đồng thời công bố danh mục 29 dự án ưu tiên kêu gọi đầu tư theo phương thức PPP, tổng mức đầu tư sơ bộ khoảng 923 nghìn tỷ đồng. Nhu cầu vốn lớn mở ra dư địa cho khu vực tư nhân, đồng thời đặt ra yêu cầu cấu trúc dự án phù hợp để thu hút và duy trì nguồn vốn trong suốt vòng đời đầu tư.

Muốn hút vốn dài hạn, phải nhìn cả doanh thu và rủi ro

Từ góc nhìn của doanh nghiệp nhiều năm trực tiếp đầu tư, xây dựng và vận hành các dự án PPP, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Đèo Cả Hồ Minh Hoàng cho rằng chủ trương khuyến khích khu vực tư nhân tham gia đầu tư kết cấu hạ tầng là đúng đắn. Tinh thần Nghị quyết 68-NQ/TW cũng mở ra một cách nhìn mới đối với kinh tế tư nhân: không đơn thuần tham gia thị trường mà cần trở thành lực lượng cùng Nhà nước tổ chức và phát triển nền kinh tế.

Trong lĩnh vực giao thông, huy động tốt nguồn lực tư nhân sẽ giảm áp lực lớn cho ngân sách Nhà nước. Tuy nhiên, theo ông Hồ Minh Hoàng, không nên hiểu huy động tư nhân đơn giản là có dự án rồi giao cho doanh nghiệp nghiên cứu và tự thu xếp vốn.

“Muốn PPP thành công, Nhà nước và doanh nghiệp phải cùng thiết kế được cấu trúc của dự án ngay từ đầu”, ông Hoàng nói.

Tại hội nghị, sau khi theo dõi biểu đồ tăng trưởng doanh thu của các dự án PPP hiện nay, ông Hồ Minh Hoàng đặt thêm vấn đề: bên cạnh “biểu đồ doanh thu”, cần có một “biểu đồ rủi ro” đi cùng trong suốt vòng đời dự án.

Nếu biểu đồ doanh thu phản ánh cơ hội và khả năng hoàn vốn thì “biểu đồ rủi ro” cần nhận diện những biến số có thể làm thay đổi hiệu quả đầu tư, từ chậm giải phóng mặt bằng, biến động giá vật tư, nhiên liệu, thay đổi thể chế, chính sách đến khả năng lưu lượng và doanh thu thực tế thấp hơn phương án tài chính.

“Nhìn thấy cơ hội tăng trưởng là cần thiết, nhưng phải nhìn rõ những biến số có thể làm thay đổi hiệu quả dự án. Rủi ro nào kiểm soát được, ai có khả năng kiểm soát và cơ chế xử lý ra sao cần được xác định từ khi chuẩn bị đầu tư”, Chủ tịch Tập đoàn Đèo Cả nêu quan điểm.

Thực tiễn triển khai các dự án của Đèo Cả cho thấy biến động giá nhựa đường, vật liệu xây dựng, nhiên liệu và các đầu vào khác có thể tác động đáng kể đến chi phí, tiến độ. Nếu phương án tài chính chỉ được xây dựng trên một kịch bản thuận lợi, dự án có thể mất cân đối khi điều kiện thực tế thay đổi.

Vì vậy, năng lực của nhà đầu tư PPP không chỉ thể hiện ở khả năng huy động vốn hay tổ chức xây dựng, mà còn ở khả năng nhận diện, lượng hóa và quản trị rủi ro trong suốt quá trình xây dựng, khai thác. Đồng thời, những rủi ro thuộc trách nhiệm của Nhà nước cũng cần được xác định cùng cơ chế xử lý tương ứng ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư.

“Vốn tư nhân luôn tìm kiếm cơ hội, nhưng vốn dài hạn chỉ đi đến nơi có niềm tin”, ông Hồ Minh Hoàng nhấn mạnh và cho biết, niềm tin ấy đến từ dự án được chuẩn bị tốt, dữ liệu đáng tin cậy, chính sách ổn định và cơ chế xử lý rủi ro được xác lập rõ ràng.

PPP++ được chứng thực qua các dự án triển khai

Từ cách tiếp cận trên, ông Hồ Minh Hoàng cho rằng đối với việc nghiên cứu mở rộng các đoạn cao tốc Bắc - Nam phía Đông trong giai đoạn tới, có ba vấn đề cần đặc biệt lưu ý.

Thứ nhất, phải phân loại từng đoạn tuyến bằng dữ liệu thực tế. Những tuyến đã khai thác một thời gian hiện có dữ liệu tương đối đầy đủ về lưu lượng và doanh thu. Đoạn nào có lưu lượng tốt, doanh thu tốt, có khả năng tự hoàn vốn thì nên huy động tối đa nguồn lực tư nhân, thậm chí không cần Nhà nước tham gia vốn. Đoạn nào lưu lượng thấp hơn, khó cân đối thì Nhà nước cần tham gia một tỷ lệ phù hợp để tạo tính khả thi.

Đặc biệt, với những đoạn liên quan đến các dự án BOT, PPP đã đầu tư trước đây, cần tính kỹ tác động tới lưu lượng, doanh thu và phương án tài chính hiện hữu.

“Không thể giải quyết một dự án mới bằng cách tạo ra khó khăn cho một dự án PPP cũ. Đây là bài học rất thực tế mà chúng tôi đã trải qua”, ông Hoàng nhấn mạnh.

Thứ hai, không nên có một công thức tài chính chung cho tất cả các dự án PPP. Có dự án Nhà nước không cần bỏ vốn; có dự án Nhà nước cần tham gia với tỷ lệ phù hợp; có dự án Nhà nước thực hiện giải phóng mặt bằng; có dự án cần đầu tư một số hạng mục kết nối; cũng có những dự án có thể huy động nguồn lực từ nhiều chủ thể khác nhau.

Theo Chủ tịch Tập đoàn Đèo Cả, phương thức đầu tư cần được lựa chọn theo đặc điểm, khả năng hoàn vốn và cấu trúc rủi ro của từng dự án, kể cả khi phương thức phù hợp không phải PPP.

Từ yêu cầu đó, Đèo Cả đề xuất cách tiếp cận PPP++, nhằm mở rộng hệ sinh thái nguồn lực tham gia đầu tư hạ tầng. Ngoài Nhà nước, nhà đầu tư và ngân hàng, cần tạo điều kiện để doanh nghiệp xây dựng, nhà đầu tư tài chính, các đối tác cung cấp vật liệu, thiết bị, công nghệ cùng tham gia chuỗi giá trị dự án.

Mỗi chủ thể tham gia bằng thế mạnh, nguồn lực của mình và đảm nhận những phần việc, mức độ rủi ro mà mình có khả năng quản lý. Thực tế, nhiều doanh nghiệp xây dựng Việt Nam có năng lực kỹ thuật, thiết bị và nhân sự nhưng không phải doanh nghiệp nào cũng đủ năng lực tài chính để đứng riêng thực hiện một dự án PPP quy mô hàng chục nghìn tỷ đồng. Nếu thiết kế được một hệ sinh thái để nhiều doanh nghiệp cùng tham gia, tổng nguồn lực huy động cho dự án sẽ lớn hơn.

Thứ ba, phải gắn đầu tư với chất lượng và trách nhiệm lâu dài đối với công trình. Đối với việc mở rộng cao tốc Bắc - Nam, phần mở rộng kết nối trực tiếp với công trình đang khai thác, liên quan đến kết cấu, bảo hành, bảo trì, tổ chức giao thông và trách nhiệm chất lượng lâu dài. Đây không đơn thuần là thực hiện thêm một gói xây lắp mới.

Nghị định 349/2026/NĐ-CP vừa được ban hành đã có quy định cho phép chỉ định thầu đối với các gói cần thực hiện ngay để bảo đảm kết nối, đồng bộ giữa các công trình thuộc dự án, đáp ứng yêu cầu quản lý, khai thác và vận hành đồng bộ, liên tục.

Đèo Cả đề nghị nghiên cứu vận dụng cơ chế này đối với những đoạn, những gói thực sự cần bảo đảm tính liên tục, đồng bộ, trên cơ sở lựa chọn nhà thầu đã chứng minh năng lực, kiểm soát chặt giá thành, chất lượng và trách nhiệm. Qua đó vừa đẩy nhanh tiến độ, vừa tránh chia cắt trách nhiệm giữa công trình cũ và phần mở rộng mới.

Theo ông Hồ Minh Hoàng, khi “biểu đồ doanh thu” được đặt cạnh “biểu đồ rủi ro”, cơ quan quản lý, nhà đầu tư và bên cho vay sẽ có cơ sở đầy đủ hơn để lựa chọn phương thức đầu tư, xác định nguồn vốn và trách nhiệm của từng bên.

Hiệu quả PPP phải được nhìn trong cả vòng đời dự án

Từ thực tiễn nhiều năm tham gia PPP, Đèo Cả cho rằng tư nhân hoàn toàn có thể tham gia thực hiện những dự án hạ tầng quy mô lớn nếu dự án được cấu trúc đúng. Tuy nhiên, thành công của PPP không thể chỉ được đánh giá tại thời điểm công trình hoàn thành.

Cao tốc Bắc Giang - Lạng Sơn là một trường hợp điển hình. Đèo Cả đã tham gia tái cấu trúc và huy động nguồn lực để hoàn thành một dự án từng gặp nhiều khó khăn.

“Xây xong công trình chưa có nghĩa là PPP đã thành công”, ông Hồ Minh Hoàng nói.

Nếu lưu lượng và doanh thu thực tế không đạt phương án ban đầu thì trong 20 - 30 năm tiếp theo, dự án vẫn có thể tiếp tục gặp khó khăn. Đây cũng là minh chứng cho yêu cầu phải quản trị rủi ro trong toàn bộ vòng đời dự án, thay vì chỉ tập trung thu xếp vốn và hoàn thành xây dựng.

Ở chiều ngược lại, dự án mở rộng cao tốc TP.HCM - Trung Lương - Mỹ Thuận hiện có tổng mức đầu tư hơn 36.000 tỷ đồng và được triển khai bằng nguồn lực của nhà đầu tư, không sử dụng vốn ngân sách Nhà nước. Trường hợp này cho thấy khả năng huy động nguồn lực xã hội rất lớn khi dự án có điều kiện và cấu trúc đầu tư phù hợp.

Theo Chủ tịch Tập đoàn Đèo Cả, thực tiễn đó cũng cho thấy không phải Nhà nước không có tiền thì mới làm PPP. PPP phải được hiểu là Nhà nước sử dụng ít nguồn lực công hơn nhưng huy động được nhiều nguồn lực xã hội hơn, đồng thời chuyển một phần trách nhiệm về tiến độ, chất lượng, quản trị và hiệu quả sang khu vực doanh nghiệp.

Hiệu quả của PPP vì vậy không chỉ đo bằng số vốn tư nhân huy động được, mà còn ở khả năng tổ chức các nguồn lực, phân bổ trách nhiệm, kiểm soát rủi ro và duy trì hiệu quả của công trình trong dài hạn.

Thực tiễn triển khai cũng cho thấy yêu cầu doanh nghiệp phải chủ động quản trị những rủi ro thuộc phạm vi của mình. Tiếp sau tham luận của nhà đầu tư Tập đoàn Đèo Cả, Bộ trưởng Trần Hồng Minh ghi nhận kinh nghiệm của Tập đoàn Đèo Cả, đặc biệt là việc doanh nghiệp đã có giải pháp bình ổn giá vật liệu thông qua việc chủ động lập kế hoạch mua sắt thép, nhựa đường và các vật tư thiết yếu ngay từ khi triển khai dự án. Gọi đây là tinh thần “đầu tư thật, mua thật, làm thật”, Bộ trưởng nhấn mạnh bài học các doanh nghiệp có thể tham khảo, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu chủ động kiểm soát những yếu tố thuộc phạm vi của mình để hạn chế rủi ro về giá và tiến độ.

Tại hội nghị, các ý kiến từ phía tổ chức tài chính cũng cho thấy yêu cầu ngày càng rõ về cấu trúc và quản trị rủi ro của dự án PPP.

Ông Nguyễn Việt Long - Phó Tổng Giám đốc Ernst & Young cho rằng cần đa dạng hóa các kênh huy động vốn cho cao tốc, trong đó chú trọng nguồn vốn dài hạn. Bên cạnh tín dụng ngân hàng, thị trường trái phiếu còn nhiều dư địa, có thể bổ sung nguồn vốn cho các dự án PPP khi đã đi vào vận hành ổn định.

Từ góc độ ngân hàng, ông Trần Hoài Nam - Phó Giám đốc Khối Khách hàng doanh nghiệp VietinBank cho rằng tín dụng vẫn giữ vai trò quan trọng đối với những dự án PPP có nhu cầu vốn lớn, thời gian hoàn vốn dài. Tuy nhiên, các dự án quy mô lớn cần kết hợp nhiều nguồn vốn và cơ chế đồng tài trợ để phân tán rủi ro, bảo đảm khả năng huy động vốn dài hạn.

Ngân hàng cũng cần tham gia quản trị và giám sát dự án theo toàn bộ vòng đời, từ giải phóng mặt bằng, tiến độ, tổng mức đầu tư, năng lực nhà thầu đến lưu lượng, doanh thu và khả năng trả nợ khi dự án vận hành. Khi dòng tiền ổn định, có thể nghiên cứu tái cấp vốn thông qua trái phiếu dự án hoặc các quỹ đầu tư hạ tầng.

Từ thực tiễn đó, Chủ tịch Đèo Cả cho rằng Nhà nước không nên chỉ đưa ra danh mục dự án rồi chờ nhà đầu tư đề xuất. Nhà nước cần chủ động cung cấp dữ liệu, xác định nguyên tắc phân bổ rủi ro, phạm vi vốn Nhà nước tham gia và tạo một khung đủ rõ để doanh nghiệp, ngân hàng có thể tính toán bài toán đầu tư.

Về phía doanh nghiệp, nhà đầu tư phải chứng minh năng lực tổ chức, huy động vốn, xây dựng và khả năng chịu trách nhiệm với dự án trong dài hạn; đồng thời chủ động nhận diện, lượng hóa và kiểm soát những rủi ro thuộc phạm vi của mình.

Phát biểu bế mạc, Bộ trưởng Trần Hồng Minh khẳng định quyết tâm hoàn thành mục tiêu trên 5.000 km đường bộ cao tốc vào năm 2030, đẩy mạnh huy động nguồn lực ngoài ngân sách; đồng thời đề nghị các bộ, ngành, địa phương, tổ chức tín dụng và nhà đầu tư phối hợp tháo gỡ vướng mắc, bảo đảm nguồn lực, đẩy nhanh tiến độ để các cam kết tại hội nghị sớm trở thành những dự án, hợp đồng cụ thể.

Với khoảng 846 nghìn tỷ đồng cần huy động ngoài ngân sách cho phát triển cao tốc trong 5 năm tới, bài toán đặt ra không dừng ở việc tìm kiếm nguồn tiền. Điều quan trọng hơn là tạo ra những dự án đủ sức thuyết phục dòng vốn dài hạn.

Thực tiễn PPP cho thấy, khi dự án được cấu trúc đúng, dữ liệu đủ tin cậy, nguồn lực được tổ chức phù hợp, rủi ro và trách nhiệm được phân bổ rõ ràng, khu vực tư nhân có thể tham gia và huy động nguồn lực lớn cho phát triển hạ tầng.

Đó cũng là cách tiếp cận được Chủ tịch Tập đoàn Đèo Cả khái quát: “Nhà nước kiến tạo - Doanh nghiệp tổ chức nguồn lực - Thị trường cùng tham gia - Người dân và nền kinh tế được hưởng lợi”.

Và để cách tiếp cận ấy vận hành bền vững, “biểu đồ doanh thu” cần luôn được đặt cạnh “biểu đồ rủi ro”, bởi cơ hội tạo ra sức hấp dẫn cho một dự án, nhưng khả năng nhận diện, phân bổ và quản trị rủi ro mới là nền tảng tạo dựng niềm tin cho dòng vốn dài hạn.