Vật liệu khan hiếm, giá leo thang: Lộ dấu hiệu thao túng thị trường

Hiệp hội các Nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam (VARSI) vừa có văn bản gửi Thủ tướng Phạm Minh Chính và Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà, phản ánh tình trạng giá nhiên liệu tăng sốc và nguồn cung vật liệu khan hiếm đang gây áp lực lớn lên các dự án hạ tầng trọng điểm.

Theo VARSI, cuối tháng 2/2026, căng thẳng tại Trung Đông đã đẩy giá dầu DO tăng khoảng 72%, đồng thời nguồn cung tại nhiều địa phương cũng rơi vào tình trạng thiếu hụt, nhiều cửa hàng hạn chế hoặc từ chối bán với khối lượng lớn cho các nhà thầu. Tác động từ giá nhiên liệu lan rộng sang toàn bộ chuỗi vật liệu xây dựng, các mặt hàng chủ lực như đá dăm, đá bê tông xi măng (BTXM), cát, nhựa đường, thép, xi măng… đồng loạt tăng giá gây áp lực đến chi phí và tiến độ thi công.

Tính đến ngày 17/3/2026, giá nhiều loại vật liệu đã tăng rất mạnh. Với vật liệu đã được công bố giá, mức giá thực tế trên thị trường vẫn cao hơn rất nhiều, đơn cử, đá BTXM 1×2 có mức chênh lệch lên tới 269.170 đồng/m³ so với giá công bố.

Đáng chú ý, biến động giá không chỉ đến từ yếu tố thị trường, theo phản ánh từ các doanh nghiệp gửi về Hiệp hội VARSI cho thấy, tại một số địa phương đặc biệt khu vực phía Nam đang xuất hiện cơ chế phân phối qua trung gian, khiến giá vật liệu bị đẩy lên cao bất thường.

Cụ thể, nhiều mỏ không bán trực tiếp cho nhà thầu mà thông qua các đơn vị trung gian, khiến giá bị đẩy lên 1,3 - 1,5 lần so với giá niêm yết. Cách thức này được vận hành theo kiểu “lách” quy định, chủ mỏ không trực tiếp bán vượt giá trần, trong khi đơn vị trung gian lại không bị ràng buộc bởi khung giá, làm méo mó thị trường.

Đặc biệt, khi giao dịch qua nhiều tầng trung gian với mức giá cao hơn nhiều so với giá khai báo tại mỏ, cơ sở tính thuế tài nguyên không còn phản ánh đúng giá trị thực, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ thất thu ngân sách và làm “méo mó” chi phí đầu vào của các dự án.

Bên cạnh tình trạng biến động giá và dấu hiệu thao túng tại các mỏ vật liệu, thực tế cho thấy việc cập nhật chỉ số giá vật liệu của các địa phương vẫn còn nhiều bất cập, chưa phản ánh kịp thời biến động thị trường, khiến nhà thầu tiếp tục phải “gánh” phần chi phí phát sinh.

Ngày 18/3/2026, Tổng Công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam (VEC) đã có văn bản gửi Sở Xây dựng TP. Hồ Chí Minh và Sở Xây dựng tỉnh Đồng Nai, đề nghị ban hành và cập nhật chỉ số giá xây dựng, làm cơ sở điều chỉnh các yếu tố biến động về nguyên, nhiên, vật liệu.

Theo VEC, giá nhiên liệu thời gian gần đây biến động mạnh, nhiều nhà thầu đã kiến nghị các địa phương công bố chỉ số giá xây dựng phù hợp, kịp thời với thực tế biến động thị trường. Tuy nhiên, đến nay chỉ số giá xây dựng của các tháng trong quý I/2026 vẫn chưa được công bố chính thức, gây ảnh hưởng trực tiếp đến công tác thanh toán và triển khai dự án.

Từ thực tế này, VEC đề nghị các cơ quan chức năng sớm rà soát, ban hành chỉ số giá xây dựng các tháng trong quý I/2026, kịp thời cập nhật biến động giá cả các loại nguyên, nhiên, vật liệu trên địa bàn để các dự án có cơ sở áp dụng.

Trước đó, trong chuyến kiểm tra thực địa các dự án trọng điểm phía Nam vào ngày 9/3, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cũng đã nhấn mạnh yêu cầu các tỉnh phải áp giá vật liệu xây dựng sát với giá thị trường, cập nhật hàng tháng.

Nhằm ổn định thị trường và tháo gỡ khó khăn cho các dự án hạ tầng, Hiệp hội VARSI cũng đã kiến nghị Chính phủ xem xét chỉ đạo các bộ Công Thương, Tài chính và Xây dựng theo dõi sát diễn biến thị trường, có biện pháp bình ổn giá nhiên liệu và vật liệu đầu vào cho các dự án trọng điểm; Kịp thời cập nhật chỉ số giá xây dựng, tạo cơ sở pháp lý để điều chỉnh hợp đồng, và xem xét gia hạn tiến độ và cơ chế chia sẻ rủi ro khi phát sinh chi phí vượt tổng mức đầu tư. Đồng thời đề nghị Bộ Công an, UBND các tỉnh, thành phố tăng cường kiểm soát thị trường vật liệu xây dựng, có giải pháp bình ổn giá, ngăn chặn tình trạng đầu cơ, nâng giá bất hợp lý, ảnh hưởng đến chi phí đầu vào của các dự án.

Các chuyên gia nhận định, nếu không có cơ chế điều phối nguồn vật liệu mang tính liên vùng, đồng thời kiểm soát chặt chẽ hành vi thao túng giá trong chuỗi cung ứng, tình trạng khan hiếm và biến động giá sẽ tiếp tục lặp lại. Điều này không chỉ làm suy giảm hiệu quả đầu tư mà còn trực tiếp đe dọa tiến độ hoàn thành các dự án hạ tầng trọng điểm.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra là sự vào cuộc quyết liệt, đồng bộ của các cơ quan quản lý và lực lượng thực thi pháp luật, nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn về cơ chế, thị trường và đảm bảo nguồn cung vật liệu ổn định cho các dự án trên phạm vi toàn quốc.