Cao tốc nối Cao Bằng - Lạng Sơn: Hành trình biến điều không thể thành hiện thực

Hành trình phá thế cô lập cho Cao Bằng
Cách đây một thập kỷ, tuyến Đồng Đăng (Lạng Sơn) - Trà Lĩnh (Cao Bằng) đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt đưa vào Quy hoạch phát triển mạng lưới đường bộ cao tốc Việt Nam tại Quyết định 326/QĐ-TTg ngày 01/3/2016. Dù vậy, những người lạc quan nhất, kể cả những người có thâm niên trong ngành giao thông khi ấy cũng chỉ coi tuyến cao tốc này như một “giấc mơ” đối với vùng đất địa đầu Đông Bắc.
Theo quy hoạch ban đầu, tuyến cao tốc này có chiều dài khoảng 144km, tổng mức đầu tư lên tới 47.520 tỷ đồng, biến cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh trở thành một trong những dự án cao tốc có suất đầu tư thuộc dạng cao nhất cả nước thời điểm đó. Nguyên nhân không nằm ở quy mô chiều dài, hay bề rộng nền đường mà bởi tuyến đường phải xuyên qua địa hình đặc biệt hiểm trở với núi cao, vực sâu, nền địa chất phức tạp và mật độ cầu, hầm dày đặc.
Suốt nhiều năm sau khi được quy hoạch, Cao Bằng liên tục kêu gọi đầu tư, trải thảm đỏ mời gọi doanh nghiệp cả trong và ngoài nước tham gia dự án. Thế nhưng, hết đoàn khảo sát này đến nhà đầu tư khác đến tìm hiểu rồi lại rút lui. Bài toán tài chính quá khó khiến dự án rơi vào vòng luẩn quẩn quy hoạch nhiều năm nhưng không thể triển khai. Trong khi đó, với Cao Bằng, tuyến cao tốc này không đơn thuần là một công trình giao thông.
Bởi đó là “con đường mở lối” cho phát triển kinh tế - xã hội của cả một vùng đất nhiều tiềm năng nhưng bị kìm hãm bởi hạ tầng giao thông thiếu và yếu suốt nhiều năm qua. Từ Cao Bằng kết nối về Hà Nội chưa có đường sắt, sân bay hay bến cảng, chỉ phụ thuộc vào hai tuyến đường bộ là QL3 và QL4A nhỏ hẹp, quanh co, thường xuyên tiềm ẩn nguy cơ tai nạn. Một hành trình đường bộ kéo dài 7-8 giờ đồng hồ khiến chi phí logistics đội lên rất cao, làm giảm sức hấp dẫn đầu tư và hạn chế khả năng liên kết vùng.
Dù sở hữu vị trí chiến lược nơi cửa ngõ giao thương biên giới, giàu tiềm năng du lịch, lịch sử và kinh tế cửa khẩu, nhưng hạ tầng giao thông lạc hậu khiến Cao Bằng nhiều năm liền vẫn nằm trong nhóm tỉnh nghèo nhất cả nước. Còn nhớ đầu năm 2018, ông Lại Xuân Môn từng chia sẻ với PV Tạp chí Xây dựng: “Để Cao Bằng thoát nghèo, chỉ có một con đường là phải sớm xây dựng tuyến cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh”.

Sau thời gian dài rơi vào bế tắc, sự xuất hiện của Tập đoàn Đèo Cả vào giữa năm 2018 được xem là bước ngoặt lớn đối với dự án. Thời điểm đó, không ít người cho rằng việc đầu tư tuyến cao tốc qua vùng núi hiểm trở bậc nhất phía Bắc bằng hình thức PPP gần như là điều bất khả thi. Tuy nhiên, với kinh nghiệm triển khai hàng loạt công trình hạ tầng giao thông trọng điểm quốc gia, Đèo Cả đã lựa chọn cách tiếp cận hoàn toàn khác: tối ưu hướng tuyến, phân kỳ đầu tư và tính toán lại giải pháp kỹ thuật để giảm chi phí.
Sau quá trình nghiên cứu, tổng mức đầu tư dự án được kéo giảm từ gần 47.500 tỷ đồng xuống còn khoảng 26.000 tỷ đồng, qua đó từng bước tháo gỡ nút thắt tài chính, tạo cơ sở để dự án có thể triển khai theo phương thức PPP. Phải mất gần 6 năm chuẩn bị với vô vàn khó khăn về nguồn vốn, thủ tục và giải phóng mặt bằng, dự án mới chính thức khởi công ngày 1/1/2024 với mục tiêu hoàn thành vào cuối năm 2026. Điều từng được xem là không thể nay đang dần hiện hữu giữa đại ngàn Đông Bắc.

Cuối tuần qua, có mặt trên công trường cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh, PV Tạp chí Xây dựng ghi nhận không khí thi công khẩn trương trên toàn tuyến. Giữa núi rừng trùng điệp, hàng nghìn kỹ sư, công nhân cùng máy móc thiết bị đang ngày đêm bám công trường để đẩy nhanh tiến độ các hạng mục nền đường, cầu, hầm, mái taluy và thảm bê tông nhựa.
Ông Đặng Tiến Thắng, Tổng Giám đốc doanh nghiệp dự án Đồng Đăng - Trà Lĩnh giai đoạn 1 cho biết, hiện toàn dự án đang triển khai 132 mũi thi công cầu, hầm và đường với gần 900 thiết bị, máy móc cùng hơn 2.000 nhân sự. “Hiện nay, nhiều đoạn tuyến đã tổ chức mở rộng nền đường từ 17m lên 22m theo quy mô hoàn chỉnh của giai đoạn 2. Đồng thời, dự án đang huy động 4 dây chuyền thảm bê tông nhựa công suất lớn để tăng tốc thi công mặt đường”, ông Thắng cho biết.

Theo đại diện doanh nghiệp dự án, đến nay tổng sản lượng thi công đạt hơn 8.726 tỷ đồng, tương đương khoảng 74% giá trị hợp đồng xây lắp. Mục tiêu đến tháng 12/2026 sẽ hoàn thành 93km từ Đồng Đăng đến Đông Khê theo quy mô nền đường rộng 22m.
Tuy nhiên, để hoàn thiện toàn bộ dự án theo quy mô hoàn chỉnh, dự án vẫn cần bổ sung thêm nguồn lực tài chính đáng kể. Hiện ngân sách Nhà nước đã bố trí khoảng 8.863 tỷ đồng trong tổng nhu cầu gần 18.000 tỷ đồng vốn hỗ trợ. Phần vốn còn thiếu khoảng 9.124 tỷ đồng đang được kiến nghị tiếp tục bố trí trong các giai đoạn tiếp theo.

Thi công nước rút, sớm khép mạch cao tốc vùng biên
Nằm tiếp giáp tuyến cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh, dự án cao tốc Hữu Nghị - Chi Lăng cũng đang được tăng tốc thi công để hình thành trục cao tốc hoàn chỉnh kết nối Cao Bằng với mạng lưới cao tốc quốc gia. Dự án này có chiều dài 60km, đi qua 7 xã, phường của tỉnh Lạng Sơn, được đầu tư theo hình thức PPP với tổng mức đầu tư hơn 11.000 tỷ đồng.
Ông Lương Văn Hiệp, Tổng Giám đốc doanh nghiệp dự án Hữu Nghị - Chi Lăng cho biết, dự án được khởi công từ tháng 4/2024 và dự kiến hoàn thành ngày 30/9/2026, vượt tiến độ khoảng 3 tháng so với kế hoạch ban đầu.

Để đáp ứng tiến độ này, trên công trường hiện đang huy động khoảng 2.600 nhân sự, 1.200 thiết bị và triển khai đồng loạt 130 mũi thi công. Giá trị thực hiện đến nay đạt hơn 5.587 tỷ đồng, tương đương gần 72% giá trị hợp đồng điều chỉnh. Tuy nhiên, doanh nghiệp dự án cho biết vẫn còn nhiều áp lực lớn về vốn, giải phóng mặt bằng và biến động giá vật liệu xây dựng, đặc biệt là nhựa đường tăng mạnh từ đầu năm 2026 đến nay.
 Theo ông Hiệp, để bảo đảm mục tiêu đưa dự án về đích đúng và sớm tiến độ, doanh nghiệp dự án kiến nghị các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền sớm bố trí nguồn vốn ngân sách Trung ương sau khi điều chỉnh dự án. Cụ thể, đề xuất Bộ Xây dựng có ý kiến với Chính phủ và Bộ Tài chính xem xét bố trí khoảng 2.200 tỷ đồng theo kiến nghị của UBND tỉnh Lạng Sơn.
Bên cạnh đó, đối với hạng mục trạm dừng nghỉ, cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý. Việc ban hành Nghị định sửa đổi, bổ sung các quy định trong lĩnh vực đường bộ (trong đó có Nghị định 165/2024/NĐ-CP) sẽ là cơ sở để cơ quan có thẩm quyền và nhà đầu tư thống nhất phương án triển khai.
Công tác giải phóng mặt bằng tiếp tục được xác định là nhiệm vụ then chốt. Doanh nghiệp dự án đề nghị UBND tỉnh Lạng Sơn chỉ đạo quyết liệt việc xử lý các vướng mắc liên quan đến đất ở, di dời hạ tầng kỹ thuật, đồng thời đẩy nhanh tiến độ hoàn thành các vị trí đường gom, đường ngang trong tháng 5/2026.
Ngoài ra, trong bối cảnh giá vật liệu, nhiên liệu, đặc biệt là nhựa đường, có biến động tăng mạnh từ tháng 3/2026 đến nay, doanh nghiệp dự án kiến nghị Bộ Xây dựng sớm có hướng dẫn cụ thể về điều chỉnh giá hợp đồng, tạo điều kiện để các nhà thầu ổn định thi công, hạn chế rủi ro tài chính.

PGS.TS Trần Chủng - Chủ tịch Hiệp hội các Nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam (VARSI) đánh giá, các dự án cao tốc qua Cao Bằng và Lạng Sơn đang phải đối mặt với hàng loạt thách thức chưa từng có. Không chỉ chịu ảnh hưởng kéo dài của thiên tai, bão lũ từ năm 2025, các nhà đầu tư và nhà thầu còn gặp áp lực lớn từ biến động giá nhiên liệu, vật liệu xây dựng, tình trạng khan hiếm nguồn cung và khó khăn trong công tác giải phóng mặt bằng.
Đặc biệt, quá trình thi công liên tục phát sinh các yếu tố địa chất phức tạp đặc trưng vùng núi phía Bắc như hang karst, sạt trượt và nền địa chất yếu ngoài dự báo ban đầu. Có những vị trí buộc phải thay đổi giải pháp kỹ thuật, chuyển từ nền đường sang cầu để bảo đảm an toàn công trình.
“Điều này làm gia tăng đáng kể chi phí, khối lượng cũng như thời gian thi công. Tuy nhiên, các nhà đầu tư và nhà thầu đã thể hiện quyết tâm rất lớn khi vừa tổ chức thi công, vừa điều chỉnh giải pháp kỹ thuật linh hoạt để giữ tiến độ”, ông Chủng đánh giá.

Vị chuyên gia này cho biết thêm, giai đoạn nước rút từ nay đến cuối năm 2026 sẽ còn rất nhiều thách thức, đặc biệt là yếu tố thời tiết ảnh hưởng trực tiếp đến công tác thảm bê tông nhựa, nguy cơ phát sinh địa chất phức tạp và biến động nguồn vật liệu. Vì vậy, các đơn vị thi công cần tiếp tục chủ động nhận diện rủi ro, xây dựng phương án tổ chức thi công khoa học và linh hoạt hơn nữa.
Theo kế hoạch của nhà đầu tư và doanh nghiệp dự án, hai tuyến cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh và Hữu Nghị - Chi Lăng sẽ hoàn thành đúng tiến độ trong năm 2026, đánh dấu lần đầu tiên Cao Bằng có tuyến cao tốc kết nối trực tiếp với hệ thống cao tốc quốc gia, mở ra không gian phát triển hoàn toàn mới cho khu vực Đông Bắc.
Không chỉ rút ngắn mạnh thời gian di chuyển từ Cao Bằng về Hà Nội, tuyến đường Hữu Nghị - Chi Lăng và Đồng Đăng - Trà Lĩnh còn tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế cửa khẩu, logistics, du lịch và liên kết vùng. Quan trọng hơn, các tuyến cao tốc này được kỳ vọng sẽ tháo gỡ “điểm nghẽn” lớn nhất đã kìm hãm sự phát triển của Cao Bằng suốt nhiều thập kỷ qua.
Từ một dự án từng bị xem là “không khả thi”, Đồng Đăng - Trà Lĩnh hôm nay đang dần thành hình giữa núi rừng Đông Bắc. Đó không chỉ là hành trình mở đường xuyên núi, mà còn là hành trình mở lối cho khát vọng phát triển của cả một vùng đất nơi địa đầu Tổ quốc.