Ba kiến nghị để hoàn thiện cơ chế, nâng cao vai trò nhà thầu hạ tầng giao thông

Theo đó, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc giao Bộ Tài chính chủ trì, phối hợp với Bộ Xây dựng nghiên cứu các ý kiến của VARSI trong quá trình xây dựng, hoàn thiện Luật Đấu thầu (sửa đổi) và các văn bản quy phạm pháp luật liên quan theo chức năng, nhiệm vụ được giao; báo cáo cấp có thẩm quyền đối với những nội dung vượt thẩm quyền. 

Trước đó, ngày 28/8/2026, VARSI có Văn bản số 50/2026/CV-VARSI gửi Thủ tướng Chính phủ, kiến nghị một số nội dung nhằm nâng cao vai trò của nhà thầu trong lĩnh vực đầu tư xây dựng công trình hạ tầng giao thông.

Theo VARSI, thời gian qua, hệ thống công trình hạ tầng giao thông được đầu tư với quy mô, tính chất ngày càng lớn, mô hình tổ chức thực hiện dự án theo đó cũng ngày càng đa dạng. Nhiều doanh nghiệp xây dựng Việt Nam đã đảm nhận thành công vai trò nhà đầu tư, tổng thầu, nhà thầu chính; tổ chức quản lý, điều phối tài chính, vật tư, thiết bị, công nghệ, nhà thầu phụ để thực hiện các dự án quy mô lớn, yêu cầu cao về tiến độ, chất lượng và kỹ thuật.

Đây là bước phát triển tích cực, góp phần hình thành và nâng cao năng lực của các doanh nghiệp xây dựng hạ tầng giao thông Việt Nam. Tuy nhiên, qua ý kiến của các hội viên, Hiệp hội nhận thấy một số quy định pháp luật liên quan đến địa vị pháp lý của nhà thầu, việc tổ chức thực hiện hợp đồng xây dựng và sử dụng nhà thầu phụ cần tiếp tục được nghiên cứu, làm rõ để phù hợp hơn với yêu cầu quản lý Nhà nước và thực tiễn triển khai dự án. 

Những vấn đề đặt ra từ thực tiễn tổ chức gói thầu

Qua thực tiễn triển khai các dự án, VARSI cho rằng hai vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu, làm rõ là: địa vị pháp lý, quyền chủ động của tổng thầu, nhà thầu quản lý, nhà thầu chính và tiêu chí phân biệt giữa sử dụng nhà thầu phụ với chuyển nhượng thầu.

Về địa vị pháp lý, gồm quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của tổng thầu, nhà thầu quản lý, nhà thầu chính, đối với các dự án quy mô lớn, đặc biệt là dự án hạ tầng giao thông trọng điểm quốc gia, một nhà thầu chính, nhà thầu quản lý hoặc tổng thầu có thể đồng thời thực hiện nhiều chức năng như quản trị dự án, điều phối nguồn lực, quản lý tiến độ, kiểm soát chất lượng, quản lý chuỗi cung ứng, tổ chức tài chính, công nghệ, thiết bị và quản lý các nhà thầu phụ để thực hiện hợp đồng đã ký với chủ đầu tư, cơ quan có thẩm quyền.

Trong mô hình này, tổng thầu hoặc nhà thầu quản lý có thể không trực tiếp thực hiện toàn bộ khối lượng công việc nhưng vẫn là đầu mối chịu trách nhiệm tổng thể và toàn diện trước chủ đầu tư.

Từ thực tiễn đó, VARSI đề nghị trong quá trình xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật cần nghiên cứu theo hướng trao quyền chủ động phù hợp cho tổng thầu, nhà thầu quản lý, nhà thầu chính trong tổ chức thực hiện hợp đồng, bao gồm việc lựa chọn, quản lý và sử dụng nhà thầu phụ, nhà cung cấp, nhà thầu phụ đặc biệt phù hợp với yêu cầu của gói thầu và hợp đồng.

Việc trao quyền chủ động cần gắn với nguyên tắc: “Tổng thầu, nhà thầu quản lý, nhà thầu chính phải chịu trách nhiệm toàn diện trước chủ đầu tư theo hợp đồng và không được làm thay đổi chủ thể chịu trách nhiệm thực hiện hợp đồng”.

Cách tiếp cận này vừa bảo đảm yêu cầu quản lý Nhà nước, vừa phù hợp với thực tiễn tổ chức các dự án xây dựng quy mô lớn, tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam từng bước phát triển năng lực tổng thầu, có thể đảm nhận các dự án lớn, dự án quan trọng quốc gia; qua đó nâng cao khả năng tự chủ của nền kinh tế và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước.

Cùng với việc xác lập rõ địa vị pháp lý của tổng thầu, VARSI cho rằng cần làm rõ tiêu chí phân biệt giữa sử dụng nhà thầu phụ và chuyển nhượng thầu. Đây là vấn đề được nhiều hội viên phản ánh trong quá trình triển khai dự án.

Trên thực tế, nhà thầu chính, nhà thầu quản lý hoặc tổng thầu có thể sử dụng một hoặc nhiều nhà thầu phụ để thực hiện các phần công việc chuyên môn, xuất phát từ yêu cầu về chuyên môn hóa, công nghệ, thiết bị, năng lực nhân sự hoặc khả năng huy động nguồn lực của từng doanh nghiệp.

Trong khi đó, chuyển nhượng thầu về bản chất là hành vi làm thay đổi chủ thể chịu trách nhiệm chính trong việc thực hiện gói thầu, dẫn đến nhà thầu được lựa chọn không còn trực tiếp tổ chức, quản lý và chịu trách nhiệm đối với phần công việc đã cam kết trong hợp đồng.

VARSI cho rằng nếu việc nhận diện chuyển nhượng thầu chỉ dựa trên các tiêu chí mang tính hình thức như tỷ lệ hoặc giá trị công việc giao cho nhà thầu phụ mà không xem xét chủ thể thực hiện, trách nhiệm trong hợp đồng hoặc phần công việc có yêu cầu cao về chuyên môn, kỹ thuật, kinh nghiệm phải do nhà thầu trực tiếp thực hiện thì chưa thực sự đầy đủ và toàn diện.

Cụ thể, trường hợp nhà thầu chính, nhà thầu quản lý hoặc tổng thầu vẫn tổ chức, quản lý, kiểm soát và chịu trách nhiệm trước chủ đầu tư trên thực tế, việc sử dụng nhà thầu phụ để thực hiện một hoặc một số phần công việc cần được nhìn nhận là phương thức tổ chức thực hiện hợp đồng.

Ngược lại, trường hợp nhà thầu chuyển giao toàn bộ công việc hoặc chuyển giao trách nhiệm chính trong việc thực hiện hợp đồng cho chủ thể khác thì cần được xem xét dưới góc độ chuyển nhượng thầu.

Cách tiếp cận này vừa bảo đảm kiểm soát hành vi chuyển nhượng thầu, vừa tránh tạo ra những hạn chế không cần thiết đối với việc tổ chức thực hiện gói thầu, hợp tác và huy động nguồn lực của các doanh nghiệp trong quá trình thi công các gói thầu lớn.

Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về xây dựng, đấu thầu

Từ những vấn đề thực tiễn nêu trên, VARSI kiến nghị Thủ tướng Chính phủ xem xét, chỉ đạo Bộ Tài chính, Bộ Xây dựng và các cơ quan liên quan tập trung vào ba nhóm nội dung.

Thứ nhất, tổng kết thực tiễn tổ chức hoạt động xây dựng theo các mô hình tổng thầu, nhà thầu chính và tham khảo thông lệ quốc tế, làm cơ sở hoàn thiện, bổ sung chế định về tổng thầu, nhà thầu quản lý.

Thứ hai, rà soát, hoàn thiện pháp luật về xây dựng, đấu thầu theo hướng xác lập rõ địa vị pháp lý, gồm quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của tổng thầu, nhà thầu quản lý, nhà thầu chính.

Thứ ba, rà soát, hoàn thiện pháp luật về xây dựng, đấu thầu đối với nội dung sử dụng nhà thầu phụ và làm rõ bản chất của hành vi chuyển nhượng thầu, bảo đảm không làm hạn chế quyền chủ động tổ chức thực hiện gói thầu của các nhà thầu.

Việc hoàn thiện các quy định theo hướng này vừa bảo đảm yêu cầu quản lý Nhà nước, vừa phù hợp với thực tiễn tổ chức các dự án xây dựng quy mô lớn, tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam từng bước phát triển năng lực tổng thầu, có thể đảm nhận các dự án lớn, dự án quan trọng quốc gia, nâng cao khả năng tự chủ của nền kinh tế và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước.

Các kiến nghị này hiện đã được Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc giao Bộ Tài chính chủ trì, phối hợp với Bộ Xây dựng nghiên cứu trong quá trình xây dựng, hoàn thiện Luật Đấu thầu (sửa đổi) và các văn bản quy phạm pháp luật liên quan.